Atık kodu, bir atığın nereden geldiğini ve ne olduğunu tanımlayan altı haneli resmî kimlik numarasıdır. Türkiye'de bu kodların tamamı, 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin Ek-4 listesinde yer alır. Liste Avrupa Atık Listesi ile uyumludur, 20 ana bölümden oluşur ve kodun yanında yıldız (*) işareti bulunan her atık tehlikeli atık sayılır.

Kod seçimi bir formalite değil. Atık beyanından taşıma formuna, lisanslı tesise teslimden denetim tutanağına kadar bütün süreç bu altı haneye bağlanır. Yanlış seçilen bir kod, atığın yanlış tesise gitmesine, beyanın reddedilmesine ve idari para cezasına kadar uzanan bir zincir başlatır. Bu yazıda listenin yapısını, en sık kullanılan kodları ve doğru kodu bulmak için izlemeniz gereken sırayı anlatıyoruz.

Atık Kodu Nedir ve Neden Bu Kadar Önemlidir?

Bir işletmede oluşan her atık türü için ayrı bir kod belirlenir. Aynı tesiste kağıt ambalaj, kontamine eldiven, atık yağ ve metal talaşı oluşuyorsa bunların her biri farklı bir kodla kayıt altına alınır. Kod, atığın fiziksel görünümüne göre değil; hangi faaliyetten, hangi proses aşamasından çıktığına göre verilir.

Bu yaklaşımın pratik bir anlamı var. Görünüşte aynı olan iki atık, farklı proseslerden çıktığı için farklı kodlarla tanımlanabilir. Bir boya hattından çıkan çamur ile atıksu arıtma tesisinden çıkan çamur aynı varil içinde benzer dursa da listede bambaşka bölümlerde yer alır.

Kodun önemini artıran asıl nokta, sistemdeki bütün tarafların aynı dili konuşmasını sağlaması. Atık üreticisi kodu beyan eder, taşıyıcı bu kodla taşır, geri kazanım ya da bertaraf tesisi yalnızca lisansında tanımlı kodları kabul eder, il müdürlüğü de denetimde bu üç kaydı karşılaştırır. Zincirin bir halkasında kod değişirse kütle dengesi bozulur ve tutarsızlık doğrudan sisteme yansır.

Altı Haneli Atık Kodu Nasıl Okunur?

Her kod, ikişer haneden oluşan üç parçaya ayrılır. İlk iki hane atığın kaynaklandığı sektörü ya da faaliyet grubunu, ortadaki iki hane o sektör içindeki prosesi, son iki hane ise atığın kendisini gösterir.

Örnek üzerinden gidelim. 08 01 11* kodunda 08, kaplamalar, yapıştırıcılar ve baskı mürekkepleri bölümünü; 01, boya ve verniklerin üretimi, kullanımı ve sökülmesi alt bölümünü; 11 ise organik çözücüler veya diğer tehlikeli maddeler içeren atık boya ve vernikleri ifade eder. Sondaki yıldız, atığın tehlikeli olduğunu söyler.

Aynı alt bölümde 08 01 12 kodu da bulunur ve tanımı "08 01 11 dışındaki atık boya ve vernikler" şeklindedir. Listenin mantığını anlamak için bu çift yapıyı bilmek gerekir. Bir atığın tehlikeli ve tehlikesiz iki karşılığı varsa hangisinin kullanılacağına atığın içeriği karar verir, işletmenin tercihi değil.

Atık Kodları Listesi: 20 Ana Bölüm

Ek-4 listesi kaynağa ve atık türüne göre gruplanmış 20 bölümden oluşur. Kodunuzu ararken önce bu bölüm başlıklarına bakmak, aramayı ciddi biçimde daraltır:

• 01: Madenlerin aranması, çıkarılması ve fiziki, kimyasal işlenmesinden kaynaklanan atıklar
• 02: Tarım, bahçecilik, su ürünleri, ormancılık, gıda hazırlama ve işleme atıkları
• 03: Ağaç işleme, panel ve mobilya, kağıt hamuru, kağıt ve karton üretimi atıkları
• 04: Deri, kürk ve tekstil endüstrisi atıkları
• 05: Petrol rafinasyonu, doğal gaz saflaştırma ve kömürün pirolitik işlenmesi atıkları
• 06: İnorganik kimyasal proseslerden kaynaklanan atıklar
• 07: Organik kimyasal proseslerden kaynaklanan atıklar
• 08: Boya, vernik, yapıştırıcı, yalıtıcı ve baskı mürekkeplerinin üretimi ve kullanımı atıkları
• 09: Fotoğraf endüstrisi atıkları
• 10: Termal işlemlerden kaynaklanan atıklar (santraller, döküm, metalurji, cam, seramik, çimento)
• 11: Metallerin kimyasal yüzey işlemleri ve kaplanmasından kaynaklanan atıklar
• 12: Metallerin ve plastiklerin fiziki ve mekanik yüzey işlemleri ile biçimlendirilmesi atıkları
• 13: Yağ atıkları ve sıvı yakıt atıkları
• 14: Atık organik çözücüler, soğutucular ve itici gazlar
• 15: Atık ambalajlar; emiciler, silme bezleri, filtre malzemeleri ve koruyucu giysiler
• 16: Listede başka şekilde belirtilmemiş atıklar (ömrünü tamamlamış araçlar, elektronik ekipman, piller, katalizörler)
• 17: İnşaat ve yıkım atıkları
• 18: İnsan ve hayvan sağlığı ile ilgili araştırmalardan kaynaklanan atıklar
• 19: Atık yönetim tesisleri, atıksu arıtma ve su hazırlama tesislerinden kaynaklanan atıklar
• 20: Belediye atıkları ve ayrı toplanan fraksiyonlar

Burada dikkat edilmesi gereken ayrım şu: 01-12 ve 17-20 arası bölümler kaynağa, yani faaliyete göre düzenlenmiştir. 13, 14 ve 15. bölümler ise sektörden bağımsız olarak atığın türüne göre kurgulanmıştır. 16. bölüm, hiçbir yere oturmayan atıklar için ayrılmış bir tamamlayıcı bölümdür. Bu ayrım, aşağıda anlatacağımız seçim sırasının da temelini oluşturur.

Tehlikeli Atık Kodları: Yıldız, A ve M İşaretleri Ne Anlatır?

Ek-4 listesinde yıldızlı kodlar kendi içinde ikiye ayrılır. A ile işaretlenen kodlar kesin tehlikelidir. Bu atıklar, içerdikleri madde konsantrasyonuna bakılmaksızın her durumda tehlikeli atık olarak yönetilir. Atık mineral yağlar ve kurşunlu aküler bu gruba tipik örnektir.

M ile işaretlenen kodlar ise muhtemel tehlikeli atıklardır. Bu kodların hemen yanında, aynı atığın tehlikesiz karşılığı da yer alır. Hangisinin kullanılacağı, atığın Ek-3/A'da sayılan tehlikelilik özelliklerinden birini taşıyıp taşımadığına ve Ek-3/B'deki sınır değerleri aşıp aşmadığına göre belirlenir.

Bu karar göz kararı verilmez. M kodlu bir atığı tehlikesiz olarak sınıflandırmak istiyorsanız, bunu akredite bir laboratuvarın analiz raporuyla belgelemeniz gerekir. Rapor yoksa atık tehlikeli kabul edilir ve yıldızlı koduyla yönetilir. Sahada en sık karşılaştığımız durum, işletmenin tehlikesiz kodu varsayılan olarak seçmesi ve denetimde bunu destekleyecek bir analiz sunamamasıdır.

Analizin bir kez yapılıp unutulması da yeterli değil. Hammaddede, katkı maddesinde ya da proses koşullarında değişiklik olduğunda atığın içeriği de değişebilir. Düzenli depolamaya gönderilen atıklarda mevzuat, proses değişikliğinden sonra bir ay içinde analizin yenilenmesini açıkça şart koşar. Diğer atıklarda da aynı disiplini sürdürmek, sınıflandırmanın savunulabilir kalmasını sağlar.

Doğru Atık Kodu Nasıl Seçilir?

Ek-4 listesinin açıklama bölümü, kod seçimi için kesin bir sıra öngörür. Bu sıra keyfe göre değiştirilemez ve denetimde ilk bakılan noktalardan biridir.

İlk adımda atığın oluştuğu faaliyete karşılık gelen bölüm bulunur. Bu arama 01-12 ve 17-20 arasındaki bölümlerde yapılır ve 99 ile biten kodlar bu aşamada kullanılmaz. Bir tesisin tek bir bölüme sığması da gerekmez. Örneğin bir otomotiv parça üreticisinin metal işleme atıkları 12. bölümden, yüzey kaplama atıkları 11. bölümden, boyahane atıkları 08. bölümden kodlanabilir. Her atık, çıktığı prosesin bölümünden kod alır.

İkinci adım, ilk aramada uygun kod bulunamadığında devreye girer. Bu durumda 13, 14 ve 15. bölümlere bakılır. Atık yağlar, çözücüler, ambalajlar ve kontamine bezler genellikle bu aşamada kodlanır. Örneğin bir tekstil fabrikasında kullanılmış hidrolik yağ, 04. bölümde karşılık bulamayacağı için 13. bölümden kod alır.

Üçüncü adımda, ilk iki aramada da uygun bir tanım bulunamamışsa 16. bölüm incelenir. Iskarta elektronik ekipmanlar, piller, yağ filtreleri ve laboratuvar kimyasalları gibi atıklar burada yer alır.

Son adım 99 ile biten kodlardır. Bu kodlar, ilk adımda belirlenen faaliyet bölümündeki "başka şekilde tanımlanmamış atıklar" kalemidir ve yalnızca önceki üç adımın hepsinde sonuç alınamadığında kullanılabilir. Kolaylık olsun diye 99 kodu seçmek, denetimde gerekçe istenen ve çoğu zaman düzeltme talebiyle dönen bir uygulamadır.

İşletmelerde En Sık Kullanılan Atık Kodları

Sektörü ne olursa olsun neredeyse her sanayi tesisinde karşımıza çıkan bir grup kod var. Aşağıdaki liste fikir vermesi için hazırlandı; kendi atığınıza uygulamadan önce prosesinizi ve atığın içeriğini mutlaka kontrol edin:

• 15 01 01: Kağıt ve karton ambalaj
• 15 01 02: Plastik ambalaj
• 15 01 04: Metalik ambalaj
• 15 01 10*: Tehlikeli maddelerin kalıntılarını içeren ya da tehlikeli maddelerle kontamine olmuş ambalajlar (boş boya, kimyasal ve yağ kapları)
• 15 02 02*: Tehlikeli maddelerle kirlenmiş emiciler, filtre malzemeleri, temizleme bezleri ve koruyucu giysiler
• 15 02 03: 15 02 02 dışındaki emiciler, filtre malzemeleri, temizleme bezleri ve koruyucu giysiler
• 13 02 05*: Mineral esaslı klorlanmamış motor, şanzıman ve yağlama yağları
• 16 01 07*: Yağ filtreleri
• 16 06 01*: Kurşunlu piller
• 20 01 21*: Flüoresan lambalar ve cıva içeren diğer atıklar
• 08 03 18: 08 03 17 dışındaki atık baskı tonerleri
• 12 01 01: Demir metal eğe tozu ve çapakları
• 17 04 05: Demir ve çelik hurdası

Bu listede ambalaj kodlarının ağırlığı tesadüf değil. Ambalaj atıkları, atık beyanında en çok hata yapılan kalemlerin başında gelir. Özellikle boşaltılmış kimyasal bidonlarının 15 01 02 yerine 15 01 10* ile kodlanması gerektiği sıkça gözden kaçar. İçinde kimyasal kalıntısı bulunan bir ambalaj, malzemesi plastik olsa bile tehlikeli atıktır.

Atık Kodu Sorgulama: Kodları Nereden Kontrol Edersiniz?

Resmî kaynak, Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin Ek-4 listesidir. Mevzuat sitesinden yönetmeliğin güncel halini açıp kelime aramasıyla atığınızı bulabilirsiniz. Ancak yalnızca kelime aramasıyla ilerlemek yanıltıcı olabilir. "Çamur" kelimesi listede onlarca farklı kodda geçer ve doğru olanı bulmak için kaynağınızı bilmeniz gerekir.

Daha pratik yol, Bakanlığın Atık Yönetimi Uygulaması'dır. Atık Beyan Sistemi'ne (TABS) entegre edilen sektörel atık listeleri, tesisinizin NACE koduna göre sizde oluşması beklenen atıkları ve kodlarını önünüze getirir. Bu listeler aynı zamanda atık üretim faktörlerine dayandığı için, beyan ettiğiniz miktar kapasitenize göre olağan dışı görünüyorsa sistem bunu fark eder. Sisteme erişim için tesisinizin Entegre Çevre Bilgi Sistemi kaydının güncel olması gerekir.

Sorgulamanın bir de teslim tarafı var. Atığı göndereceğiniz geri kazanım ya da bertaraf tesisinin çevre lisansında o kodun tanımlı olup olmadığını kontrol etmeden sevkiyat yapmamak gerekir. Lisansında bulunmayan bir kodla gönderilen atık tesis tarafından kabul edilmez, kabul edilse bile hem üretici hem tesis sorumluluk altına girer. MoTAT sistemi üzerinden atık taşıma işlemlerinde kod ile lisans uyumu otomatik olarak sorgulandığı için bu tutarsızlık genellikle ilk sevkiyatta ortaya çıkar.

Yıllık atık beyanı, kod tutarlılığının son kontrol noktasıdır. Bir önceki yıla ait beyanın 1 Ocak ile 31 Mart arasında sisteme girilmesi gerekir ve beyandaki kodlar yıl boyunca yapılan taşımalarla birebir örtüşmelidir. Yıl içinde kod değiştirdiyseniz beyanda bunun izini göstermek zorundasınız.

Yanlış Atık Kodu Seçmenin Sonuçları

En doğrudan sonuç idari yaptırımdır. 2872 sayılı Çevre Kanunu, atıkların mevzuata aykırı yönetimi ve hatalı beyan için idari para cezası öngörür. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için aynı hata her yıl daha pahalıya mal olur. Tehlikeli bir atığın tehlikesiz kodla gösterilmesi, denetimde basit bir beyan hatası olarak değil, tehlikeli atığın kontrolsüz yönetimi olarak değerlendirilebilir.

İkinci sonuç operasyoneldir. Yanlış kodla yola çıkan atık, tesis kapısından geri dönebilir. Tehlikeli atığını tehlikesiz kodla bir geri dönüşüm firmasına veren işletme, o atığın akıbetinden sorumlu olmaya devam eder. Mevzuat, atığın son işleme tesisine ulaşana kadar üreticinin sorumluluğunu sürdürdüğünü açıkça belirtir.

Üçüncü sonuç, zamanla biriken kayıt tutarsızlığıdır. Yıllar içinde farklı kodlarla beyan edilen aynı atık, kütle denge sisteminde açık verir. Denetim sırasında geriye dönük beş yıllık kayıtlar istendiğinde bu tutarsızlıkları açıklamak çoğu zaman mümkün olmaz. Çevre denetimine hazırlık sürecinde atık kodu kontrolünün ayrı bir madde olarak ele alınması bu yüzden önemlidir.

Kod seçimi, işletmenin daha büyük çevre dosyalarıyla da bağlantılıdır. Yeni bir yatırımın ÇED raporu aşamasında öngörülen atık türleri, faaliyete geçildikten sonra beyan edilen kodlarla tutarlı olmalıdır. Proje dosyasında yer almayan bir tehlikeli atık kodunun beyanda ortaya çıkması, sorgulanan bir durum haline gelir.

Doğru Kodu Kalıcı Hale Getirmek İçin Ne Yapmalı?

Kısacası, atık kodu bir kez doğru belirlendiğinde işletmenin bütün atık süreçleri rahatlar. Bunun için ilk iş, tesiste oluşan atıkların proses bazında envanterini çıkarmaktır. Her atığın hangi makineden, hangi hattan, hangi işlem sonucunda çıktığı yazılı hale getirildiğinde kod seçimi tahmin olmaktan çıkar.

İkinci adım, M kodlu atıklar için analiz planı kurmaktır. Hangi atığın ne zaman analiz edildiğini, sonucun hangi kodu desteklediğini ve bir sonraki analizin ne zaman yapılacağını gösteren basit bir tablo, denetimde en güçlü belgeniz olur.

Üçüncü adım ise geçici depolama alanındaki etiketlerin, taşıma kayıtlarının ve yıllık beyanın aynı kodu kullandığından emin olmaktır. Bu üçlü uyum, atık yönetimi sürecinin omurgasıdır. Atık türü ve miktarı arttıkça bu takibi bir çevre görevlisi ya da yetkili çevre danışmanlık firması üzerinden yürütmek, hata riskini en aza indirir.