KKDİK yönetmeliği, Türkiye'de yıllık bir ton ve üzerinde üretilen ya da ithal edilen kimyasal maddeleri doğrudan kapsama alıyor. Burada belirleyici olan tonaj eşiği ve maddenin piyasaya arz biçimi. Tek başına bir madde olarak, karışım içinde veya belirli koşullar altında eşya içinde bulunan kimyasallar, üretici ve ithalatçılar için kayıt yükümlülüğü doğuruyor.

Sanayide kullanılan boyalar, çözücüler, yapıştırıcılar, deterjan hammaddeleri, tekstil kimyasalları, plastik katkı maddeleri, metal işleme sıvıları ve yüzey kaplama ürünleri kapsamın en yoğun olduğu alanlar. Bunların büyük bölümü hem saf madde olarak hem de karışım bileşeni olarak ithal edildiği için kayıt sürecini birkaç farklı açıdan tetikliyor. Aynı maddenin farklı tedarikçilerden gelmesi bile firmanın yükümlülüğünü ortadan kaldırmıyor.

Eşya içindeki kimyasallar konusunda ise durum biraz daha incelikli. Eğer eşya, normal kullanım koşullarında kasıtlı olarak kimyasal madde salıyorsa ve bu madde yıllık bir tonu aşıyorsa kayıt zorunluluğu devreye giriyor. Mürekkep kartuşları, kokulu silgiler, ıslak mendiller gibi ürünler bu mantıkla değerlendiriliyor.

Bir maddenin KKDİK'e tabi olup olmadığını belirlerken yalnızca ismine değil, CAS ve EC numarasına, saflık derecesine ve içindeki safsızlıklara da bakmak gerekiyor. Aynı ticari isimle satılan iki ürün, kimyasal kompozisyonları farklıysa farklı kayıt yükümlülükleri doğurabiliyor.

KKDİK Kaydından Tamamen Muaf Olan Maddeler Neler?

Yönetmelik, bazı madde gruplarını başka mevzuatlarla zaten düzenlendikleri için kayıt sürecinin tamamen dışında tutuyor. Bu muafiyetlerin temel mantığı, aynı kimyasalın iki kez denetlenmesini önlemek ve sektörel düzenlemelerin önceliğini korumak. Yani bir madde KKDİK'ten muaf diye güvenlik denetiminden çıkmış olmuyor, sadece farklı bir yoldan kontrol ediliyor.

Radyoaktif maddeler, gümrük gözetimi altındaki geçici depolama ürünleri, serbest bölgelerde işlem görmeyen transit mallar ve izole edilmemiş ara ürünler bu grubun başında geliyor. Savunma sanayi kapsamında ulusal güvenlik gerekçesiyle muaf tutulan maddeler de yine kayıt zorunluluğu dışında. Bunlara ek olarak atık niteliğindeki maddeler, KKDİK anlamında "madde" olarak değil "atık" olarak sınıflandırıldığı için ayrı bir rejime tabi.

Aşağıdaki kategoriler, yönetmelik gereği kayıttan tamamen muaf sayılan başlıca madde gruplarıdır:

• Doğal halde bulunan ve kimyasal olarak değiştirilmemiş maddeler: Mineraller, cevherler, doğal gaz, ham petrol, kömür gibi maddeler tehlikeli sınıflandırmaya girmedikleri sürece muaftır.
• Tıbbi ürünlerdeki etken maddeler: Beşeri ve veteriner ilaçlarda kullanılan aktif maddeler, ilaç mevzuatı kapsamında ayrıca denetlendiği için KKDİK kaydından bağışıktır.
• Gıda ve yem katkı maddeleri: İnsan ve hayvan tüketimine yönelik gıda, gıda katkı maddeleri, aromalar ve yem ürünlerindeki maddeler kendi mevzuatlarına tabidir.
• Polimerler: Polimerin kendisi kayıttan muaftır, ancak içerdiği monomerler için ayrı bir değerlendirme yapılması gerekir.
• Bilimsel araştırma ve geliştirme amaçlı maddeler: Yıllık bir tonun altında kalan ve yalnızca laboratuvar ortamında kullanılan maddeler belirli koşullarla muaf tutulur.

Bu listelerde olmak, ürünün hiçbir bildirim ya da güvenlik veri formu yükümlülüğü olmadığı anlamına gelmiyor. Kayıt muafiyeti ile diğer yükümlülüklerden muafiyeti birbirinden ayırmak, ileride yaşanabilecek karışıklıkların önüne geçiyor.

Yıllık 1 Ton Altı Üretim ve İthalatta Süreç Nasıl İşliyor?

Bir ton eşiği, KKDİK'in temel filtresi olarak çalışıyor. Bu eşiğin altında kalan üretici veya ithalatçılar, klasik anlamda kayıt dosyası hazırlamak zorunda değil. Ancak "kayıt yok" demek, "hiçbir şey yapmaya gerek yok" anlamına gelmiyor. Tonaj takibinin doğru yapılması, ileride miktarın artması ihtimaline karşı bir nevi sigorta görevi görüyor.

Bir ton altı maddelerde firmaların asıl yükümlülüğü güvenlik veri formu sağlamak, sınıflandırma ve etiketleme kurallarına uymak ve gerektiğinde envanter bildirimi yapmak. Özellikle tehlikeli olarak sınıflandırılmış maddelerde, miktar düşük olsa bile güvenlik bilgilerinin müşterilere doğru biçimde aktarılması zorunlu. Ürünün tehlike profili, kullanım amacına ve maruz kalma yoluna göre değerlendirildiği için sadece tonaja bakarak rahatlamak doğru bir yaklaşım değil.

Tonaj hesaplamasında dikkat edilmesi gereken bir başka nokta, takvim yılı esası. Yıl içinde küçük partiler halinde yapılan ithalatlar toplandığında bir tonu aşabiliyor ve bu noktada firma farkında olmadan kayıt zorunluluğu sınırına dayanmış oluyor. Tedarikçi değişiklikleri, yeni müşteri siparişleri ya da sezonluk artışlar bu eşiğin aşılmasında en yaygın nedenler arasında.

Bir ton altı kalan firmaların yine de düzenli tonaj kayıtları tutması, satın alma ve gümrük verilerini eşleştirmesi öneriliyor. Çünkü Bakanlık denetimlerinde kayıt yükümlülüğünün doğup doğmadığını ispat etmek, firmanın kendi belgelerine bakılarak değerlendiriliyor.

Polimer ve Monomer Ayrımı: Hangisi İçin Kayıt Şart?

Polimerler KKDİK kapsamında özel bir yere sahip. Yönetmelik, polimerin kendisini doğrudan kayıt yükümlülüğünden muaf tutarken, polimerin yapı taşı olan monomerleri ayrı bir maddeymiş gibi değerlendiriyor. Bu ayrım pratikte birçok plastik üreticisi, kompound firmaları ve reçine ithalatçısı için kafa karıştırıcı olabiliyor. Çünkü ortada tek bir ürün varmış gibi görünse de düzenleme iki katmanlı işliyor.

Bir polimer ithal eden ya da üreten firma, eğer polimerin yapısında ağırlıkça yüzde iki veya daha fazla oranda kimyasal olarak bağlı monomer ya da diğer madde bulunuyorsa ve bu maddelerin yıllık miktarı bir tonu aşıyorsa, söz konusu monomerleri kayıt ettirmek zorunda. Yani polimer muaf, ama içindeki bazı bileşenler muaf değil. Bu durum özellikle özel kompozisyonlu reçinelerde ve katkılı plastik karışımlarda ciddi bir analiz gerektiriyor.

Monomer kaydında firmadan beklenen, üretim zincirinin geriye doğru izlenmesi. Polimeri yurt dışından alan bir ithalatçı, kullanılan monomerlerin önceden başka bir kayıt sahibi tarafından kayıt ettirilip ettirilmediğini sorgulamak durumunda. Yurt dışı üretici, KKDİK kapsamındaki Tek Temsilci aracılığıyla monomerleri kayıt ettirmişse ithalatçının ek bir yük üstlenmesine gerek kalmıyor. Ancak böyle bir kayıt yoksa sorumluluk doğrudan ithalatçıya geçiyor.

Polimer üreticileri açısından ise süreç biraz daha kontrol edilebilir bir hale geliyor, çünkü hangi monomerin ne kadar kullanıldığı zaten üretim reçetesinde belli. Burada asıl iş, bu verilerin kayıt dosyasına uygun biçimde derlenmesi ve gerekli test verileriyle desteklenmesi.

Kozmetik, İlaç ve Gıda Ürünlerinde KKDİK İstisnaları Neler?

Kozmetik, ilaç ve gıda sektörlerindeki istisnalar, KKDİK'in en çok yanlış yorumlanan bölümlerinden biri. Bu üç alandaki muafiyetler ürünün tamamı için değil, yalnızca o ürünün nihai kullanım amacına yönelik kısmı için geçerli. Aynı kimyasal madde bir gün ilaç hammaddesi olarak kullanılırken ertesi gün endüstriyel temizleyici bileşeni olabiliyor ve bu iki kullanım için yükümlülükler birbirinden tamamen ayrılıyor.

İlaç sektöründe etkin madde olarak kullanılan kimyasallar ve tıbbi cihaz mevzuatına tabi ürünler, KKDİK kayıt sürecinden büyük ölçüde muaf tutuluyor. Ancak ilaç üretiminde kullanılan yardımcı maddeler, çözücüler ve temizlik kimyasalları bu muafiyetin dışında. Yani fabrikada üretim hattını temizlemek için kullanılan bir solvent, son ürünün ilaç olmasına rağmen kendi başına KKDİK'e tabi olabiliyor.

Gıda ve yem alanında da benzer bir mantık geçerli. Gıda katkı maddeleri, aromalar, takviye edici gıdaların aktif bileşenleri ve hayvan beslemesinde kullanılan ürünler kayıt kapsamı dışında. Bunun yanında, gıda ile temas eden ambalaj malzemelerinin üretiminde kullanılan kimyasallar muafiyet kapsamında değerlendirilmiyor ve gıda mevzuatı ile KKDİK'in ortak çerçevesi içinde ele alınıyor.

Kozmetik ürünlerde ise muafiyet, yönetmelikte tanımlanan kozmetik ürün kapsamına giren formülasyonlarla sınırlı. Krem, şampuan, ruj gibi nihai kozmetik ürünlerde kullanılan maddeler, son tüketici sağlığına yönelik etkileri açısından kozmetik mevzuatı altında zaten denetleniyor. Ancak aynı maddenin endüstriyel temizlik, tekstil ya da yüzey kaplama gibi farklı bir alanda kullanılması durumunda KKDİK kaydı yeniden gündeme geliyor.

Firmaların burada düştüğü en yaygın hata, ürünlerinin tamamen muaf olduğunu varsayarak güvenlik veri formu ve etiketleme yükümlülüklerini ihmal etmek. Muafiyet, kayıt sürecini ortadan kaldırıyor olsa da diğer sorumlulukları sıfırlamıyor.

Atıklar ve Geri Dönüştürülmüş Maddeler Sisteme Tabi mi?

Atıklar, KKDİK anlamında "madde" olarak kabul edilmiyor ve doğrudan atık yönetimi mevzuatı çerçevesinde değerlendiriliyor. Bu yaklaşım, geri dönüşüm sektörünün önünü açmak ve döngüsel ekonomiyi desteklemek için tasarlanmış bir tercih. Ancak atığın geri kazanım sürecinden geçip yeniden bir hammadde ya da ürün olarak piyasaya sürülmesiyle birlikte tablo değişiyor.

Geri kazanılmış madde, piyasaya yeni bir kimyasal olarak çıktığı andan itibaren KKDİK kapsamına giriyor. Yani plastik atıktan elde edilen granül, kullanılmış solventten arıtılan kimyasal ya da metal atıklardan üretilen tuzlar artık atık değil, üretilmiş madde sayılıyor. Bu noktada üretici, ürünün tonajına ve özelliklerine göre kayıt, bildirim ve güvenlik veri formu yükümlülükleriyle karşı karşıya kalıyor.

Yönetmelik, geri kazanılmış maddeler için belirli koşullar altında kayıttan muafiyet de tanıyor. Eğer aynı madde daha önce başka bir tedarik zincirinde kayıt edilmişse ve geri kazanılan maddenin bu kayıtlı maddeyle aynı olduğu kanıtlanabiliyorsa, geri dönüşüm tesisi yeni bir kayıt yapmak zorunda kalmıyor. Bu muafiyetten yararlanabilmek için kayıt dosyasındaki güvenlik bilgilerine erişim ve madde özdeşliğinin teknik olarak ispatı gerekiyor.

Pratikte en sık karşılaşılan sorun, geri kazanılan ürünün orijinal kayıtla aynı olduğunu belgeleyememek. Atıkların kaynağı çoğu zaman karışık olduğundan, son üründeki safsızlık profili kayıt sahibinin verdiği profilden farklılaşabiliyor. Bu durumda firma, kendi maddesi için ayrı bir kayıt yaptırmak ya da en azından bilimsel olarak özdeşliği gösteren bir analiz raporu hazırlamak durumunda kalıyor.

Doğal Yollarla Oluşan Maddelerde Muafiyet Şartları Neler?

Doğada bulunan ve kimyasal olarak değiştirilmemiş maddeler, KKDİK'in en geniş muafiyet alanlarından birini oluşturuyor. Buradaki temel kriter, maddenin doğal halde mevcut olması ve insan müdahalesiyle kimyasal yapısının değiştirilmemiş olması. Ancak "doğal" kavramı pazarlama dilindeki kullanımıyla yönetmelikteki kullanımı arasında ciddi bir fark var ve bu fark muafiyetin sınırlarını belirliyor.

Aşağıda, doğal yollarla oluşan maddelerde muafiyetten yararlanabilmek için sağlanması gereken temel şartlar yer alıyor:

1. Maddenin doğal kaynaklı olması: Bitki, hayvan, mikroorganizma, mineral, cevher, ham petrol ya da doğal gaz gibi kaynaklardan elde edilmiş olması gerekir.
2. Kimyasal işlem görmemiş olması: Madde, doğadan alındıktan sonra yalnızca mekanik ayırma, çözündürme, çöktürme, suyla işleme ya da damıtma gibi fiziksel yöntemlerle elde edilebilir. Reaksiyon yoluyla yapısının değiştirilmemiş olması şarttır.
3. Tehlikeli olarak sınıflandırılmamış olması: Madde, KKDİK'in sınıflandırma kriterlerine göre tehlikeli kabul ediliyorsa muafiyet otomatik olarak ortadan kalkar ve normal kayıt süreci işler.
4. Kalıcı, biyobirikimli ya da toksik özellik taşımaması: PBT veya vPvB özellikleri gösteren doğal maddeler, doğal olsalar bile muafiyet kapsamına girmez.
5. Endokrin bozucu özellik taşımaması: İnsan veya çevre sağlığı açısından endokrin sistemini bozucu etkisi bilimsel olarak gösterilmiş maddeler muafiyetten yararlanamaz.

Bu şartların hepsinin aynı anda sağlanması gerekiyor. Tek bir kriterin karşılanmaması, muafiyetin tamamen düşmesine yol açıyor. Örneğin doğadan elde edilen bir bitki yağı, fiziksel yöntemlerle ekstrakte edilmiş olsa bile tehlikeli sınıflandırmaya giriyorsa kayıt yükümlülüğü doğuyor. Aynı şekilde mineral kaynaklı bir madde, kimyasal işlemle saflaştırıldığında "doğal" statüsünü kaybediyor.

Kendi Ürünümün Muaf Olup Olmadığını Nasıl Anlarım?

Bir ürünün KKDİK'ten muaf olup olmadığını anlamak, sanıldığı kadar tek adımlık bir iş değil. Çünkü muafiyet kararı; maddenin kimyasal kompozisyonuna, kullanım amacına, tonajına ve tedarik zincirindeki konuma göre değişiyor. Aynı maddeyi iki farklı firma, iki farklı amaçla piyasaya sürdüğünde biri muafiyetten yararlanırken diğeri tam kayıt yükümlülüğüne tabi olabiliyor.

Sağlıklı bir değerlendirme yapmak için önce ürünün gerçek kimyasal kimliğini netleştirmek gerekiyor. Ticari isim, ambalaj ya da kullanım alanı değil; CAS numarası, EC numarası, saflık, içerdiği safsızlıklar ve katkı maddeleri belirleyici. Tedarikçiden alınacak güncel bir güvenlik veri formu bu süreçte yol gösterici oluyor, ama tek başına yeterli değil. Çünkü güvenlik veri formundaki bilgiler bazen genel formülasyona dair olabiliyor ve madde kimliği konusunda eksik kalabiliyor.

İkinci adım, ürünün hangi mevzuat altında değerlendirildiğini belirlemek. Kozmetik, ilaç, gıda, yem, biyosidal ürün, bitki koruma ürünü gibi alanlarda ürün başka bir özel mevzuata tabi olabiliyor ve bu durum KKDİK ile olan ilişkisini değiştiriyor. Tonaj hesabı ise üçüncü kritik nokta. Yıllık bir tonun altında kalmak otomatik muafiyet anlamına gelmiyor, ancak kayıt süreçlerinin kapsamını ciddi şekilde daraltıyor.

Karmaşık karışımlarda ya da çok bileşenli ürünlerde, her bileşen ayrı ayrı değerlendiriliyor. Yani ürünün kendisi muaf görünse bile içindeki tek bir madde, kayıt yükümlülüğünü tetikleyebiliyor. Bu yüzden değerlendirme sürecini bileşen bazında, miktar bazında ve kullanım amacı bazında yapmak gerekiyor.

Şüpheli durumlarda ya da yorum farkı doğurabilecek noktalarda Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yayımladığı kılavuzlara başvurmak, gerekirse alanında deneyimli bir kayıt danışmanından ya da Tek Temsilci hizmeti veren firmalardan destek almak en güvenli yol olarak öne çıkıyor. Yanlış muafiyet kararı, ileride hem idari para cezalarına hem de ürünün piyasadan çekilmesi gibi ağır yaptırımlara yol açabiliyor.